شعر کودک

توضیحات:

  •  

    به نام خدا

    تعریف شعر کودک
    شعر کودک کلامی است موزون و زیبا، از حيث ترکیب اصوات و کلمات، و از حيث مضمون. در مورد اشعار بی معنی مثل اتل متل توتوله، همان زیبایی ترکیب اصوات و کلمات، یعنی آهنگ و ریتم خوشایند کافی است.

    اساس و پایه شعر کودک موسیقی اصوات و کلمات است که کودک را به بازی و حرکت و هم آوازی بر می انگیزد. قافیه از لوازم شعر است اما ممکن است بعضی شعرهای کودکان قافیه نداشته باشد (مانند شعر دویدم و دویدم).

    شعر کودک ساده و روان و آهنگین و برای او قابل فهم است و بدون آنکه مستقیم آموزش دهد، بر دانش فرهنگی و اجتماعی و کلامی او می افزاید و ذوق او را پرورش می دهد.

    عناصر شعر کودک عبارت است از تخیل، احساس (عاطفه) و زبان موسیقیایی که در کنار هم قرار می گیرند و یک واحد مستقل را شکل می دهند. هرچه محتوای عاطفی و احساسی شعر کودک برای او آشناتر و برگرفته از زندگی واقعی و روزمره، غم ها و شادی ها، موفقیت ها و شکست های او باشد، بهتر با آن ارتباط برقرار می کند.

    تاریخچه شعر کودک


    شعر کودک در ایران سابقه ای طولانی ندارد. نخستین آثار ادبیات کودکان در ایران به شعر سروده شده است. شعر کودک با آهنگ و نظم ویژه اش نه تنها ریشه دارتر، بلکه ماندگارتر و فراگیرتر از نثر است و توجه و دلبستگی کودک را بیشتر بر می انگیزد. شعر کودک از دل ترانه های عامیانه برخاسته است. محمود کیانوش، نویسنده و شاعر کودک، در این باره می گوید:

    برای شاعر کودک، شعر عامیانه چشمه پر آب دیگری بود که او را تاحدودی بی نیاز می کرد. کودکان ترانه ها و لالایی ها را از پدران و مادران و بزرگترها می آموختند و در بازی ها و آوازهایشان به کار می بردند.

    شعر کودک در ایران قدمتی کمتر از ۱۵۰ سال دارد و ملک الشعرای صبا و ایرج میرزا را می توان اولین شاعران کودک ایرانی نام برد.

    انواع شعر کودک


    آهنگ ضربان قلب مادر اولین برخورد کودک با ریتم شاعرانه قبل و بعد از تولد است. مادر با عشق و احساس برای کودک لالایی می خواند. لالایی نه فقط به کودک آرامش می دهد، بلکه زمینه حرف زدن و پیوند اعجاز آمیز عاطفه و صمیمیت را در کودک به وجود می آورد.

    ترانه ها را باید از نخستین گونه های ادبیات کودک در شاخه ادبیات عامیانه به شمار آورد. لالایی ها، ترانه نوازش ها، بازی ها، و متل ها همه شکل های گوناگون ترانه هستند، همین طور شعرهای عاشقانه و غزل و تصنیف که ویژه توده مردم است. این گونه های ادبی دیرینگی شعر و ادبیات منظوم را در سنجش با نثر غير منظوم نشان می دهد.

    ترانه ها جزئی از ادبیات شفاهی کودکان است و پیش درآمدی بر شعر کودک به شمار می آید. شعر ناب کودک کمتر به چشم می خورد زیرا شعرها و ترانه ها برای مناسبت ها و رویدادهای ویژه سروده شده اند. سوای لالایی ها، چند دسته ترانه وجود دارد:

    ترانه بازی (اتل متل توتوله)
    ترانه نیایش (خورشید خانم آفتاب کن)
    ترانه نوازش (دس دسی باباش مییاد)
    ترانه آموزش (بیا یک، یک یاری دارم/ دو، بیا دوستت می دارم)
    ترانه مناسبت (نوروز و نوسال، بادا مبارک)
    ترانه کار (کارگاه قالیبافی...)
    ترانه مَتَل (دویدم و دویدم...)
    ترانه چیستان و معما (بلندبالا که بالایش حریره/ لبش سلطان و دندانش وزیره/ اگر بر سر زند تاج مرصع / مكان و منزلش زیر زمینه: «مار»)
    شعرهای بی معنی یا هیچانه ها که معمولا بدون معنی اما پرنشاط است.
    ساختار ترانه دو ویژگی بارز دارد: درون مایه و وزن. درون مایه بیانگر اندیشه ها و آرزوها و وزن نشان دهنده ذوق و هنر توده مردم است. احساسات و عواطف آدمی به هنگام شادی، اندوه، کار و بازی که وزن ترانه ها از آن برداشت شده گوناگون است. کودکان وزن ترانه ها را از راه گوش در می یابند و به همین سبب می توان آنها را شعر سمعی خواند.

    شاعران ایرانی از راه آشنایی با شعر کودک کشورهای دیگر به اهمیت این مقوله پی بردند. آنها شعر کودک را به زبان آواهای طبیعت و پیرامون تبدیل کردند، مانند صدای کبوتر با صدای ماشین. گاه نیز با ترسیم یک تصویر زیبا، پیامی رفتاری را به شیوه غیر مستقیم و از راه انگیزش عاطفی به کودک رسانده اند؛ مثل:

    گل رو از راه دور می بینم / دوست ندارم بچینم

    گل، سر شاخه زنده است / می میره وقتی کنده است

    نقاشی کودک زبان کودک و وسیله ارتباط او با دنیای اطرافش است. کودک شناخت فکری، عاطفی و تجربی خود را نسبت به آنچه در نظر دارد از طریق نقاشی به نمایش می گذارد. ما در مقاله زیر قصد داریم به جنبه های مختلف نقاشی کودک بپردازیم و شما را از اصول نقاشی کودک آگاه سازیم.

    ضرورت و اهمیت شعر کودک


    ذهنیت کودکان در هفت سال اول زندگی، رنگین کمانی است پررمز و راز. شعر کودک پیش دبستانی گفتاری است با معنای ویژه خود و مانند فضای بازی است. تخیل کودک نزدیک به تخیل هنرمند است.

    کودکان ابتدا از طریق اشعار بی معنی با عناصر شعر آشنا می شوند. صداهای لذت بخش و گوش نواز بازی های تکرار كلمات، تکرار واج ها یا حرف ها در یک یا چند عبارت شعری (سنبله ها به ساقه ها...) و تکرار عبارت های متشابه و همنوا تلاشی بی پایان برای کودک است.

    بازی با واژه ها کار همیشگی کودکان است. آنان واژه ها را تکرار می کنند فقط به این دلیل که از شنیدن مکرر آنها احساس شادی و نشاط می کنند. بی معنا بودن شعرها در حد نداشتن موضوع است که اگر هم وجود داشته باشد، یک تصویر ساده است و نیاز به تفکر و ادراک ندارد (تشت، بشین برو رشت).

    کودکان در شنیدن قصه و شعر، با دو نوع بیان متفاوت مواجه می شوند: نثر و نظم. وجه تمایز اصلی شعر از نثر کوتاهی و اختصار آن است. یک واژه در شعر بیش از چند واژه در نثر ارزش معنایی دارد.

    نقش شعر کودک در یادگیری


    یکی از ویژگی های شعر کودک بار آموزشی آن است که پیامی را غیرمستقیم به کودک منتقل می کند. شعر دنیایی است پر از اصوات موسیقی کودک در مقطعی آموختن زبان را آغاز می کند و در اینجاست که بعد زبان آموزی و صوت آموزی از طریق شعر بیشتر به کار می آید:

    باران آمد شر و شر و شر                                آب راه افتاد گر و گر و گر

    تگرگ آمد دام دام دام                                   سرم سرم پام پام پام

    رویاها و آرزوهای کودک با شنیدن قصه و شعر و ساختن و سرودن آنها شکوفا و محقق می شود. شعر هم مانند نقاشی و موسیقی ابزاری است که از طریق آن بهتر می توان با کودک ارتباط برقرار کرد و او را آموزش داد.

    با شنیدن شعر کودک، قدرت و مهارت شنیداری کودک پرورش و دایره لغات او مدام گسترش می یابد. مفاهیم مختلف در حوزه های علوم، ریاضیات، دانش اجتماعی و... نیز از این طریق، که روشی غیرمستقیم و مناسب کودک است، بهتر به او منتقل می شود.

    خلاقیت و شعر کودک


    خلاقیت از عناصری است که در آموزش زبان کودک جایگاه ویژه ای دارد. خلاقیت یعنی بیان تصویری و کلامی و عاطفی نو و بدیع جریان زندگی و هستی. گشودن دریچه ای تازه به محیط پیرامون در برابر دیدگان کودک از طریق شعر کودک، او را به نوآوری در زبان و انتقال عواطف بر می انگیزد. جان گرفتن اشیا و پدیده ها در شعر کودک، او را متوجه زیبایی های محیط و طبیعت می سازد.

    معیارهای انتخاب شعر کودک


    شعر کودک باید دارای وزن و نظم خاصی باشد و عنصر جذاب تكرار به کودک کمک کند که با سرعت شعر را فرابگیرد و در خواندن آن مشارکت کند.
    آهنگ (وزن) شعر کودک مناسب باشد و وسیله ای برای بهتر یاد گرفتن آن شود.
    مضمون شعر کودک متناسب با گروه سنی مخاطب و در حد درک و فهم کودک خردسال باشد (موضوعاتی برگرفته از زندگی روزمره و دغدغه های او)؛ مثلا شعر کودکان زیر ۳ سال کوتاه و ساده و دارای عنصر تکرار باشد.
    شعر کودک باید جوهر شعری داشته باشد، یعنی زیبا و احساس برانگیز و دارای آهنگ و ریتم خوشایند باشد و شنیدن آن تأثير مثبت در کودک بگذارد و حس موسیقیایی را در او برانگیزد.
    بهتر است شعر کودک به واقعیت زندگی کودک نزدیک و فاقد مفاهیم انتزاعی باشد.
    مفاهیم به کار رفته در شعر کودک به پرورش ذوق و عاطفه کودک کمک کند و احساسات مختلف را به او بشناساند.
    افعال و احساسات منفی (مثل خشونت، آزار دیگران، بدبینی، دروغگویی و آداب ناپسند) در شعر کودک پرورانده نشده باشد.
    مضمون شعر کودک سبب تقویت تفکر و تخیل در کودک شود.
    مفهوم شعر کودک اصيل باشد و ارزش خواندن برای کودک را داشته باشد.
    موضوع شعر کودک براساس نیازها و شرایط کودک امروز انتخاب شود. و انواع شعر (خنده دار، داستانی، تربیتی و...) برای کودک خوانده شود.
    طول شعر کودک مناسب باشد و کودک بتواند به راحتی آن را به خاطر بسپارد.
    واژه های قابل درک و در عین حال جدید برای کودک داشته باشد تا گنجینه لغات او غنی شود.
    شعر کودک باید حس کنجکاوی را در کودک برانگیزد.
    شعر کودک می تواند درباره هر موضوعی باشد.
    شعرهای چهارپاره و نیمایی که تصویری ساده ارائه می دهد مناسب شعر کودک است. قالب نیمایی شعری است موزون مبتنی بر کوتاهی و بلندی مصراع ها، مانند:
    پرنده آهنی                         بال داره                              پر نداره

    وقتی که پرواز میکنه در هوا                                     رد میشه از ابرای پاره پاره

    بال میکشه به سوی خورشید و ماه                             لونش کجاست فرودگاه

    قالب چهارپاره مجموعه ای است از دوبیتی های به هم پیوسته، مانند:

    یه جوجه داره                  می خونه آواز

    مامانش به او                  یاد میده پرواز


  • تهیه و تنظیم توسط نگین شهر اصفهان
    تماس : 09131689948
    انتشار مطلب در :